Założenia

Dlaczego potrzebujemy nowej Konstytucji?

1. Podstawową wadą obecnej Konstytucji jest to, że w praktyce obywatel nie może dochodzić swych praw powołując się na jej zapisy. Poza praktyką prawników (którzy zakładają, że wystarczającym objaśnieniem praw konstytucyjnych są kodeksy) istnieją obiektywne przyczyny takiego stanu rzeczy: zapisy Konstytucji są ogólnikowe i niejasne. Aby to zmienić i równocześnie uniknąć konieczności ciągłych zmian wraz ze zmieniającymi się warunkami, najlepiej byłoby wydzielić ustawy o randze konstytucyjnej, które mogłyby być zmieniane bez zmiany Konstytucji. Ta zaś powinna zawierać jedynie wymogi stawiane takim ustawom. To jest najważniejsza zmiana jaką zaproponowano w poniższym projekcie.

2. Przez ostatnie 30 lat znacząco zmieniły się warunki rozwoju społeczeństwa. System wartości uwzględniony wówczas w Konstytucji opisano w sposób ogólnikowy także dlatego, że wydawał się on trudny do realizacji (zapewne więc traktowano te zapisy nie jako wymogi, ale postulaty). Obecnie nie tylko lepiej rozumiemy fundamentalne prawa (zob. próbę systematyki poglądów Jana Pawła II w załączonym komentarzu) ale też potrafimy je przełożyć na reguły organizacji państwa.

3. Konstytucja z roku 1997 została napisana przez humanistów. Ma to swoje wady i zalety. Do tych pierwszych należy zaliczyć małą dbałość o spójność i racjonalne uzasadnienie zapisów. Niniejszy dokument został sporządzony przez inżyniera i poddany regułom ścisłego myślenia. Każdy z zapisów powinien mieć uzasadnienie w logice całości, odniesieniach do konkretów lub fundamentalnych wartości. To powinno wyeliminować większość sporów konstytucyjnych, które - miejmy nadzieję - staną się nieracjonalne.

4. Każda zmiana musi mieć swe uzasadnienie. Może to być ochrona powszechnie akceptowanych wartości, zapewnienie sprawnego funkcjonowania państwa, lub logicznej spójności prawa. W związku z powyższym w projekcie Konstytucji musiały się znaleźć także normy z obecnej Konstytucji, dla których zmiany brak silnego uzasadnienia.

Tabela 1. Uzasadnienie każdego z wprowadzonych zapisów.

Oznaczenie uzasadnień (źródeł):

A = aksjologia, T=tradycja, S=spójność,W=wyzwanie

paragraf	streszczenie	źródło	komentarz
1.1.	niezbywalne: prawo do życia i poszanowania godności człowieka jako osoby	A	Personalizm
1.2.	republika dbająca o warunki indywidualnego i społecznego rozwoju swych obywateli	AT	Rzeczpospolita
1.3.	Społeczeństwo spaja troska o dobro wspólne	A	Dobro wspólne
1.4.	Hierarchia wartości podstawowych	ASW	Logiczna odpowiedź na konflikt wartości.
2.1.	Państwo jako dobro wspólne	AT	Rzeczpospolita, personalizm
2.2.	Wartość suwerenności	A	Wartość niepodległości
2.3.	Wolność jako wyzwanie do poświęcenia, oddania i służby w imię solidarności.	A	Personalistyczne rozumienie wolności (wolność do)
2.4.	Zasada wzajemności.	A	Sprawiedliwość
2.5.	Swoboda głoszenia różnych idei.	AT	Tolerancja
2.5.1.	Odróżnienie spraw publicznych i prywatnych.	A	Ochrona prywatności.
2.5.2.	Swoboda kultu religijnego	A	Wolność religijna
2.5.3.	Tolerancja nie może być akceptacją zła.	AW	Granice tolerancji
3.1.	Rzeczpospolita Polska jest państwem prawa.	T	Państwo prawa
3.2.	System Prawa	T	Definicja aktów prawnych
3.3.	Zapisy Konstytucji wymogi wobec wszelkich praw obowiązujących w państwie.	TS	Warunek praworządności
3.4.	Ustawy o randze konstytucyjnej („ustawy konstytucyjne”).	SW	Jak pogodzić zachodzące zmiany ze stałością prawa?
3.5.	Wyszczególnienie „ustaw konstytucyjnych”.	SW	Katalog „ustaw konstytucyjnych” powinien być trwały.
3.6.	Tryb zmian w „ustawach konstytucyjnych”	SW	Możliwość zmiany prawa bez zmiany zasadniczej części Konstytucji.
3.7.	Osoby sprawujące władzę mogą być pociągnięte do odpowiedzialności za złamanie prawa – chyba, że dotyczy to czynności związanych ze sprawowaniem władzy podejmowanych w dobrej wierze.	TW	Ograniczenie immunitetu, likwidacja Trybunału Stanu.
4.1.	Państwo demokratyczne	T	Definicja demokracji
4.2.	Samodzielność parlamentarzystów ograniczona przez referendum i etos związany z pełnioną funkcją.	W	Brak „pacta conventa”, możliwość organizacji wiążących referendów = kompromis w sprawie demokracji bezpośredniej.
4.3.	Łamiący zasady parlamentarzyści mogą być odwoływani drogą referendum.	W	zwiększenie odpowiedzialności posłów
4.4.	Wartość finansowania partii jako stała kwota pomnożona przez ilość wyborców.	W	Problem finansowego alienacji partii politycznych + eliminacja działalności politycznej z chęci zysku
4.5.	Najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej jest Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.	T	zachowanie obecnego statusu Prezydenta z jasnym ustanowieniem zwierzchnictwa nad polityką zagraniczną i oronną
4.6.	Politykę wewnętrzną państwa prowadzi Rada Ministrów.	T	polityka wewnętrzna domeną rządu, polityka zagraniczna – we współdziałaniu z Prezydentem
4.7.	Expose i wotum zaufania dla rządu. Reguły powoływania rządu.	T	rząd podlega parlamentowi
4.8.	Inicjatywa ustawodawcza rządu w związku z realizacją celów wyrażonych w expose lub przygotowaniem i realizacją budżetu państwa. Rozporządzenia regulujące szczegółowo sposoby działania dla realizacji celów zawartych w ustawach.	TW	ograniczenie inicjatywy ustawodawczej rządu do realizacji jasnych celów z expose oraz przygotowania budżetu państwa
4.9.	Wybierane w wyborach tajnych, równych i powszechnych samorząd terytorialny.	TW	Zachowanie obecnej pozycji samorządów
4.10.	Referendum lokalne może być wiążące dla reprezentujących region posłów i władz samorządowych.	TW	Uregulowanie sytuacji w której referendum lokalne staje się wiążące.
4.11.	Parlament może zorganizować referendum ogólnopolskie, decydując czy i w jakich warunkach będzie ono wiążące dla parlamentarzystów.	TW	Uregulowanie warunków obowiązywania wyników referendum ogólnopolskiego
4.12.	Władza polityczna jest służbą społeczeństwu.	TW	Wymogi wobec władz politycznych w nawiązaniu do aksjologii Konstytucji.
5.1.	Prawo nie może ograniczać wolności obywateli w sposób nie dający się uzasadnić na gruncie przyjętych zasad etyki i personalistycznej koncepcji społeczeństwa.	TW	Wymogi wobec systemu prawa (podporządkowanego etyce)
5.2.	Uznanie istnienia hierarchii praw i wprowadzenie zasad dbałości o nie – w tym wprowadzenie interpretacji prawa przez organ je stanowiący.	TW	Wprowadzenie jasnych reguł dbania o spójność prawa
5.3.	Nad spójnością logiczną prawa o której mowa powyżej czuwa system ochrony konstytucji.	TW	Wprowadzenie systemowej ochrony w miejsce Trybunału Konstytucyjnego – ma na celu likwidację twórczej interpretacji prawa (zastępowanie władzy ustawodawczej przez władzę sądowniczą)
5.4.	Zmiana Konstytucji, uchwalenie lub zmiana „ustaw konstytucyjnych” wymaga akceptacji w referendum.	TW	Tryb uchwalania i zmian Konstytucji
5.5.	Zabronione jest wprowadzanie praw, które nie są konkretne.	TW	Ograniczenie twórczości prawodawców..
5.6.	Wymiar sprawiedliwości: sądy nadzorowane przez Sąd Najwyższy, kierowany przez Prezesa Sądu Najwyższego.	TW	Zachowanie struktury sądów
5.7.	Sędziowie są niezawiśli w tym sensie, że nikt nie może wprost lub pośrednio wpływać na ich wyroki w konkretnej sprawie. Są jednak zobowiązani do stosowania Konstytucji i ustaw. Zasada „życzliwej interpretacji”. Wymóg stosowania zasad logiki – w tym dążenie do automatyzacji prawa.	TW	Jasna definicja sędziowskiej niezawisłości. Maksymalne ograniczenie uznaniowości.
6.1.	Podstawą funkcjonowania gospodarki jest aktywność obywateli. Nie wolno jej ograniczać bez ważnej przyczyny.	TW	Swoboda działalności gospodarczej
6.2.	Polska gospodarka jest zgodna z zasadami społecznej gospodarki rynkowej – nie oznacza to redystrybucji jako fundamentalnej zasady.	TW	Społeczna gospodarka rynkowa jako dbałość o reguły gospodarcze sprzyjające społeczeństwu (ludzie przed biznesem).
6.3.	Opodatkowanie działalności gospodarczej jest sposobem zapłaty za korzyści jakie daje jej prowadzenie w danej lokalizacji.	W	Podatki mają przede wszystkim lokalny charakter. Społeczności lokalne składają się z nich na utrzymanie państwa. Odwrócenie hierarchii!!!
6.4.	Dopuszcza się tworzenie wielu systemów wymiany towarów i usług oraz wielu systemów walutowych. Zachowanie obecnej roli NBP – poza monopolem (fikcyjnym) emisji pieniądza.	W	Otwartość systemu finansowego
6.5.	Zadaniem państwa jest przeciwdziałanie ekonomizmowi. Może się w tym celu posługiwać systemem zasiłków i dotacji.	W	System zasiłków i dotacji powinien być z czasem zamieniany na udział we wpływach z podatków (na przykład w formie dochodu gwarantowanego)
7.1.	Polskie siły zbrojne mają charakter obronny.	T	Zakaz wojen zaczepnych/
7.2.	Wszyscy obywatele mają obowiązek obrony swojego państwa.	T	Powszechny obowiązek obrony Ojczyzny
8.1.	Obywatelami RP stają się potomkowie obywateli RP.	T	Podsumowanie relacji państwo – obywatel.
8.2.	Obywatelstwo polskie może zostać przyjęte przez inne osoby mieszkające w Polsce i akceptujące jej prawa i wartości.	T
8.3.	Podsumowanie obowiązków państwa wobec obywateli.	T
8.4.	Obowiązki obywateli wobec państwa (równość i troska o dobro wspólne).	T

Najważniejsze z proponowanych zmian (w stosunku do obowiązujących obecnie zasad):

• Wprowadzenie spójnego systemu wartości (praw podstawowych) wraz z ich hierarchią (1.4.) i uznaniem roli chrześcijaństwa (1.5);

• Dowartościowanie tolerancji, ale też zapobieganie wykorzystywania jej do uzasadnienia zła (2.5.3);

• Wprowadzenie „ustaw o randze konstytucyjnej” opisujących bardziej szczegółowo zasady konstytucyjne (tak by np. można się było na nie powoływać w sądzie), chronionych przed nadmierną zmiennością, ale łatwiejsze do zmiany niż Konstytucja (3.4);

• Ograniczenie immunitetu z jednej strony a likwidacja Trybunału Stanu z drugiej (3.7)

• Kompromis w kwestii demokracji bezpośredniej na poziomie państwa - parlamentarzystów nadal nie obowiązują „instrukcje wyborów”, ale ogranicza się ich samodzielność przez referendum i warunki na jakich mogą być odwoływani (4.2, 4.3);

• Wprowadzenie nowej formy finansowania partii - stała kwota pomnożona przez ilość wyborców (4.4).

• Ograniczenie inicjatywy ustawodawczej rządu do działań wyrażonych w expose oraz budżetu (4.7, 4.8).

• Ograniczenie rozrostu prawa - prawa mają być konkretne i logicznie spójne (5.5.);

• Wprowadzenie społecznej gospodarki rynkowej opartej na indywidualnej przedsiębiorczości (6.1 – 6.3);

• Otwarty system finansowy (6.4);

• Przeciwdziałanie ekonomizmowi, pomocniczość państwa, odwrócenie roli systemu podatkowego (nie redystrybucja, ale udział w przychodach z opłaty za korzystanie z zasobów lokalnych) (6.5)

W związku z tym projekt stawia za cel całkowitą likwidację podatku dochodowego i znaczne uproszczenie ustroju. Dopuszcza również wielość oficjalnych systemów wymiany towarów oraz równoległe stosowanie wielu systemów walutowych, co bezpośrednio zaprzecza obecnym rygorom polityki monetarnej państwa (w obecnej Konstytucji jedynym emitentem prawnego środka płatniczego jest NBP - co w pewnej mierze jest fikcją wobec kreowania pieniędzy przez banki).;

• Mandat i finanse parlamentarzystów: W przeciwieństwie do gwarantowanego dziś wolnego mandatu, w projekcie posłowie mogą być odwołani w trakcie kadencji na drodze referendum. Co więcej, partie pozbawiono dotychczasowych dotacji – każdy wyborca miałby z góry decydować, do którego parlamentarzysty trafi z budżetu państwa jego indywidualna kwota.;

• System ochrony praw podstawowych (1.5)

Konstytucja powinna być możliwa do zmiany, ale chroniona przed typowymi w systemie partyjnym sytuacjami, że nawet niewielka grupa może przeforsować zmiany uderzające w fundamenty narodu, jeśli dysponuje głosami na wagę utrzymania władzy. Z tego powodu nie są dobrym rozwiązaniem ani klauzule wieczystości (wymagałyby 100% pewności, że te zapisy na to zasługują) ani uzależnienie jedynie od chwilowej większości (niezależnie od tego, jak trudnej do osiągnięcia). Jedynie rozowiązanie to wymogi podwójnego uchwalenia (Mechanizm opóźniający). Czyli zasada dwóch kadencji: Zmiana najważniejszych rozdziałów Konstytucji powinna wymagać uchwalenia przez parlament, a następnie obowiązkowego ponownego zatwierdzenia przez parlament następnej kadencji (już po wyborach). Pierwsza decyzja dotyczy zmiany statusu danego zapisu - czy należy do niezmiennych praw fundamentalnych. Dopiero decyzja negatywna mogłaby dać w następnej kadencji możliwosć głosowania: dokonania zmian w zakresie określonym w poprzedniej kadencji. Dodatkowym zabezpieczeniem jest referendum dokonywane wraz z wyborami, które zatwierdzi decyzję sejmu ustępującej kadencji w tej sprawie. Referendum wymaga większości przy frekwencji minimum 60% uprawnionych do głosowania.

• Wprowadzenie mechanizmu kontroli spójności i jasności prawa. Mechanizmem tym jest Deterministyczny System Konstytucyjny (DSK) opisany w odrębnym projekcie. Zastąpi on Trybunał Konstytucyjny. Jednym z celów jest powstrzymanie zastępowania władzy ustawodawczej przez władzę sądowniczą, wprowadzenie zasady, że niejasności prawa ma wyjaśniać organ je stanowiący (5.2, 5.3).

Konstytucja według Jana Pawła II

Jakie cechy powinna mieć dobra konstytucja?

Jedną z głównych motywacji dla stworzenia niniejszego opracowania jest przemówienie wygłoszone 1999 roku przez Jana Pawła II w polskim parlamencie. Tekst tego przemówienia został w wielu fragmentach wykorzystany wprost. Cytaty stanowiące dodatkowy komentarz są ujęte w nawiasy kwadratowe. Trudno Jana Pawła II w pełni uznać za autora poniższych poniższych zaleceń, ale można żywić przekonanie, że zostałyby one przez niego autoryzowane.

SYSTEM WARTOŚCI

Zapisy każdej konstytucji kryją w sobie określony system wartości. Wydaje się rzeczą słuszną, by spróbować ten system jawnie określić. Można w ten sposób przenieść dyskusję na bardziej ogólny poziom i uniknąć grzęźnięcia w jałowe spory. Z drugiej strony w razie ewentualnych problemów interpretacyjnych jest do czego się odwołać.

System wartości w oparciu o który funkcjonuje państwo ustalamy z poszanowaniem tradycji i osiągnięć, które były udziałem poprzednich pokoleń. Za szczególnie istotne należy uznać: tradycje tolerancji Rzeczpospolitej, przywiązanie do idei suwerenności kultywowane przez pokolenia dążące do odzyskania niepodległej Polski, idee "Solidarności" z lat 80-tych i personalizmu związanego z tradycją chrześcijańską, a reprezentowanego przez Jana Pawła II.

1) Personalizm.

Zgodnie z personalistyczną wizją człowieka każdej osobie przysługują takie same fundamentalne prawa. Dobro przez te prawa określone jest ważniejsze niż dobro struktur organizacyjnych w jakich funkcjonujmy. [Fundamentem rozwoju wolnego i demokratycznego społeczeństwa jest poszanowanie godności osoby ludzkiej i jej praw]

Dobro wspólne należy rozumieć jako warunki osiągania własnej doskonałości dla wszystkich związanej z nim osób.

[Dobro wspólne obejmuje sumę tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość. Porządek zatem społeczny i jego rozwój winien być nastawiony nieustannie na dobro osób, ponieważ od ich porządku winien być uzależniony porządek rzeczy, a nie na odwrót.]

Wywodzi się stąd prymat pracy przed kapitałem i miłości przed sprawiedliwością.

2) Naród i społeczeństwo jako wspólnota.

[Wspólnota polityczna istnieje (…) dla dobra wspólnego, w którym znajduje ona pełne uzasadnienie i sens i z którego bierze swoje pierwotne i sobie właściwe prawo.]

2.1. Państwo nie jest strukturą – aparatem ucisku. Wierzymy, że tworzą go ludzie kierujący się wspólnymi celami i wartościami. Dlatego należy w pierwszym rzędzie brać pod uwagę dobro tworzących wspólnotę obywateli. Działanie dla ich dobra z zachowaniem wolności, solidarności i tolerancji jest celem istnienia państwa.

2.2. Propagowane powinny być postawy integrujące: miłości, braterstwa i solidarności i szacunku dla godności człowieka. Celem współpracy jest stałe doskonalenie istniejącego ładu w taki sposób, by wszyscy mogli w nim uczestniczyć w zgodzie z własnymi przekonaniami.

3) Państwo jest przestrzenią przeżywania wolności we wspólnocie

[w wolności zaś powinno się odnajdywać coraz pełniej ludzką równowagę].

3.1. Poszanowanie wolności wymaga stosowania zasady pomocniczości, w myśl której państwo nie powinno interweniować w sprawy którymi obywatele mogą i powinni sobie poradzić sami.

3.2. Suwerenność państwa uznajemy za wartość tak dużą, że dla jej obrony mogą być poświęcone dobra i wolności obywateli [Odwołujemy się do heroicznych świadectw polskiego dążenia ku własnemu suwerennemu państwu w przeszłości]

3.3. Inne cele narodowe i społeczne powinny być realizowane z poszanowaniem wolności, która jest jednak wyzwaniem do poświęcenia, oddania i służby w imię solidarności.

[Wolność wymaga nieustannego wysiłku w jej umacnianiu i odpowiedzialnym przeżywaniu. Niech wspaniałe świadectwa miłości Ojczyzny, bezinteresowności i heroizmu, jakich mamy wiele w naszej historii, będą wyzwaniem do zbiorowego poświęcenia wielkim narodowym celom, gdyż "najwspanialszym wypełnieniem wolności jest miłość, która urzeczywistnia się w oddaniu i służbie"]

4) Tolerancja.

4.1. Tolerancja polega na akceptacji sytuacji, w której w przestrzeni publicznej ścierają się różne idee. Dlatego należy odrzucić tezę że przekonania są sprawą prywatną.

4.2. Uznać jednak należy istnienie spraw prywatnych (intymnych), które nie powinny być przedmiotem działań podejmowanych w przestrzeni publicznej.

4.3. Różnorodność jest wartością. Dlatego należy unikać wymuszania zmiany poglądów, podporządkowania cudzym przekonaniom lub rozwiązywania konfliktów w sferze idei przemocą. Jedynym uzasadnieniem dla takich działań może być próba usunięcia lub uniknięcia oczywistego zła.

4.4. W tym duchu należy uznać prawomocność obecności w sferze publicznej organizacji i symboliki religijnej, zgodnych z polską tradycją.

PODSTAWY FUNKCJONOWANIA PAŃSTWA

Akceptacja takiego systemu wartości skłania do przyjęcia następujących, fundamentalnych zasad funkcjonowania państwa:

1) Demokracja z poszanowaniem zasad etycznych.

[Szanując właściwą życiu wspólnoty politycznej autonomię, trzeba pamiętać jednocześnie o tym, że nie może być ona rozumiana jako niezależność od zasad etycznych]

1.1. Organizacja życia społecznego, w tym regulującego je porządku prawnego powinna być oparta na podstawach etycznych. [Fundamentem tego porządku jest człowiek i pełna prawda o człowieku, jego niezbywalne prawa i prawa całej wspólnoty narodowej i społecznej.]

1.2. Państwo ma także cele wychowawcze: wychowanie do odpowiedzialnego korzystania z wolności zarówno w jej wymiarze indywidualnym, jak i społecznym.

1.3. Realizacja wolności odbywa się poprzez wpływ obywateli na funkcjonowanie państwa w ramach demokratycznych reguł.

2) Odpowiedzialność.

Inicjując zmiany, musimy rozważyć możliwe ich skutki i wziąć pod uwagę najgorszy z możliwych rozwój sytuacji. Dlatego należy uznać, że społeczeństwo rozwija się drogą ewolucji. Jest to proces naturalny. Pokora wobec tej zmienności otaczającego nas świata nakazuje, by odrzucić wszelkie doktrynerstwo. Nie wolno podejmować działań tylko i wyłącznie z powodu wskazań jakiejś doktryny. Każda decyzja powinna być uzasadniana w sposób racjonalny, z poszanowaniem systemu wartości o którym mowa powyżej.

3) Przejrzystość.

3.1. Państwo powinno działać w sposób zrozumiały dla obywatela. Zasady funkcjonowania powinny być zgodne z logiką i zrozumiałe dla każdego racjonalnie myślącego człowieka. Należy unikać powoływania się na autorytety.

3.2. Zasada przejrzystości powinna być realizowana także przez równy i powszechny dostęp do informacji.

WYMOGI WOBEC ZAPISÓW KONSTYTUCJI (TEZY KONSTYTUCYJNE)

Zapisy konstytucji powinny być jasne, konkretne i spójne. Tak, aby każdy obywatel mógł ustalić jakie wynikają z nich reguł życia w państwie. Powinny one być także zrozumiałe także w tym sensie, że można ustalić motywy ich przyjęcia.

1) Cele państwa

1.1. Wspólne dobro jest najważniejszym celem państwa. Dążenie do tego celu powinno odbywać się z troską o prawdę, z poszanowaniem wolności i sprawiedliwości. [Porządek ów stale trzeba rozwijać, opierać na prawdzie, budować w sprawiedliwości, ożywiać miłością; w wolności zaś powinno się odnajdywać coraz pełniej ludzką równowagę].

1.2. Należy zawsze brać pod uwagę ochronę godności obywateli. [Troska o ochronę godności człowieka jest zasadą wiodącą, z której czerpiemy inspirację.]

1.3. Państwo powinno otaczać szczególną troską rodzinę, życie ludzkie, wychowanie młodego pokolenia.

1.4. Mając na uwadze sprawy istotne dla całego społeczeństwa, nie można zapominać o potrzebach konkretnych ludzi – szczególnie ubogich i słabych.

2) Obowiązki obywateli

2.1. Wszyscy są zobowiązani do troski o dobro wspólne.

[troska o dobro wspólne winna być realizowana przez wszystkich obywateli i winna przejawiać się we wszystkich sektorach życia społecznego]

2.2. Troska ta przejawia się w szczególności w solidarnej współpracy.

[Wyzwania stojące przed demokratycznym państwem domagają się solidarnej współpracy wszystkich ludzi dobrej woli – niezależnie od opcji politycznej czy światopoglądu wszystkich, którzy pragną razem tworzyć wspólne dobro Ojczyzny.]

3) Władze

3.1. Sprawowanie władzy jest służbą społeczeństwu.

[W szczególny jednak sposób ta troska o dobro wspólne jest wymagana w dziedzinie polityki.

Wykonywanie władzy politycznej, czy to we wspólnocie, czy to w instytucjach reprezentujących państwo, powinno być ofiarną służbą człowiekowi i społeczeństwu, nie zaś szukaniem własnych czy grupowych korzyści z pominięciem dobra wspólnego całego narodu.]

3.2. Ta służba musi być zawsze ukierunkowana na dobro wspólne, poprzez które realizuje się dobro każdego obywatela.

[Pragnę przypomnieć w tym miejscu Kazania Sejmowe ks. Piotra Skargi i jego żarliwe wezwania skierowane do senatorów i posłów I Rzeczypospolitej: "Miejcie wspaniałe i szerokie serce. (…) Nie cieśnijcie ani kurczcie miłości w swoich domach i pojedynkowych pożytkach, nie zamykajcie jej w komorach i skarbnicach swoich! Niech się na lud wszytek z was, gór wysokich, jako rzeka w równe pola wylewa! (…) Kto ojczyźnie swej służy, sam sobie służy; bo w niej jego wszystko się dobre (…) zamyka" (Kazanie drugie, O miłości ku Ojczyźnie).]

3.3. Troska o dobro poszczególnych grup społecznych nie powinna oznaczać ich ochrony w sposób niesprawiedliwy przed naturalnymi zmianami.

4) Społeczeństwo i kultura

4.1. Państwo powinno dbać o warunki dla duchowego wzrostu człowieka jako istoty społecznej.

4.2. Polityka kulturalna powinna ujmować człowieka w jego całości, to znaczy we wszystkich jego wymiarach osobowych – bez pomijania wymiaru etycznego i religijnego.

5) Prawo

5.1. Państwo powinno dbać o sprawiedliwy porządek prawny, budowany w oparciu o zasady etyki.

5.2. Prawo nie może ograniczać wolności obywateli w sposób nie dający się uzasadnić na gruncie przyjętych zasad etyki i personalistycznej koncepcji społeczeństwa.

[Pojawia się dzisiaj nie mniej poważna groźba zanegowania podstawowych praw osoby ludzkiej i ponownego wchłonięcia przez politykę nawet potrzeb religijnych, zakorzenionych w sercu każdej ludzkiej istoty: jest to groźba sprzymierzenia się demokracji z relatywizmem etycznym, który pozbawia życie społeczności cywilnej trwałego moralnego punktu odniesienia, odbierając mu, w sposób radykalny, zdolność rozpoznawania prawdy. Jeśli bowiem "nie istnieje żadna ostateczna prawda, będąca przewodnikiem dla działalności politycznej i nadająca jej kierunek, łatwo o instrumentalizację idei i przekonań dla celów, jakie stawia sobie władza. Historia uczy, że demokracja bez wartości łatwo się przemienia w jawny lub zakamuflowany totalitaryzm"].

6) Gospodarka.

6.1. Należy stanowczo przeciwstawiać się podporządkowania dobra osób ekonomii (ekonomizm) [W wolnym społeczeństwie muszą istnieć wartości zabezpieczające najwyższe dobro całego człowieka. Wszelkie przemiany ekonomiczne mają służyć kształtowaniu świata bardziej ludzkiego i sprawiedliwego.].

6.2. Podstawą funkcjonowania gospodarki jest aktywność obywateli. Nie powinno się jej ograniczać w imię jakichś postulowanych praw, nie mających solidnego uzasadnienia.

6.3. Szczególną troską powinno być umożliwienie realizacji prawa do pracy.

7) Polityka międzynarodowa.

7.1. W polityce międzynarodowej należy kierować się zasadami:

• pokojowej walki o prawa człowieka i narodu

• powiązanie idei wolności i solidarności [solidarności z drugim człowiekiem, solidarności przekraczającej różnego rodzaju bariery klasowe, światopoglądowe, kulturowe, geograficzne].

• Integracja europejska

8) Integracja europejska

Państwo powinno podejmować działania służące integracji Europy opartej o zasady wynikające z chrześcijańskiej inspiracji.

8.1. Przeciwstawienie się się redukowaniu wizji zjednoczonej Europy wyłącznie do jej aspektów ekonomicznych, politycznych oraz przed bezkrytycznym stosunkiem do konsumpcyjnego modelu życia.

8.2. Jedność Europy winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś ukształtowały, z uwzględnieniem bogactwa i różnorodności kultur i tradycji poszczególnych narodów.

[Polska ma pełne prawo, aby uczestniczyć w ogólnym procesie postępu i rozwoju świata, zwłaszcza Europy. Doświadczenie dziejowe, jakie posiada naród polski, jego bogactwo duchowe i kulturowe mogą skutecznie przyczynić się do ogólnego dobra całej rodziny ludzkiej, zwłaszcza do umocnienia pokoju i bezpieczeństwa w Europie.]